Dəri satıb ayaqqabı alırıq: Azərbaycan bir ildə idxala 65 milyon manat xərcləyib - Araşdırma

Azərbaycanda ayaqqabı istehsalını inkişaf etdirmək üçün həm xammal, həm də alış bazarı var. Lakin ölkədə əldə olunan dərinin bir hissəsi xaricə satıldığı halda daxili bazara hər il milyonlarla manatlıq hazır ayaqqabı gətirilir. Bu vəziyyət yerli xammaldan daha çox hazır məhsul istehsalının, yeni fabriklərin yaradılmasının və idxaldan asılılığın azaldılmasının nə dərəcədə mümkün olduğu sualını gündəmə gətirir.

Oxu.Az-ın rəsmi məlumatlar əsasında apardığı araşdırma göstərir ki, Azərbaycanda ayaqqabı sənayesinin inkişafı üçün real imkanlar olsa da, xammalın emalı, müasir avadanlıqlar, istehsal xərcləri və satış bazarı ilə bağlı çətinliklər qalmaqdadır.

2025-ci ildə Azərbaycana 3 milyon 752 min 650 cüt dəriüstlü ayaqqabı idxal edilib. Bu məhsulların alınmasına ümumilikdə 65.19 milyon manat xərclənib. Eyni dövrdə ölkədən cəmi 13 min 20 cüt, yəni 898.86 min manatlıq dəriüstlü ayaqqabı ixrac olunub.

Beləliklə, ötən il hazır dəri ayaqqabıların idxalına xərclənən vəsait ixracdan əldə olunan gəliri təxminən 72.5 dəfə üstələyib.

2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında isə Azərbaycana 1 milyon 583 min 90 cüt dəriüstlü ayaqqabı gətirilib. Bu məhsulların ümumi dəyəri 28.28 milyon manat təşkil edib. Həmin dövrdə ölkədən 11 min 540 cüt, 564.06 min manatlıq ayaqqabı ixrac olunub.

Bu göstəricilər ölkədə istehsal olunan ayaqqabıların daxili bazardakı dəqiq payını müəyyən etməsə də, hazır məhsulların xarici ticarətində idxalın ixracdan dəfələrlə çox olduğunu göstərir.

Əvvəlki illərin statistikası da bazardakı dəyişiklikləri ortaya qoyur. Gündəlik istifadə üçün nəzərdə tutulan müəyyən növ dəriüstlü ayaqqabıların idxalına 2022-ci ildə 19.59 milyon manat, 2023-cü ildə 34.20 milyon manat, 2024-cü ildə 39.04 milyon manat, 2025-ci ildə isə 37.21 milyon manat xərclənib.

2024-cü illə müqayisədə 2025-ci ildə bu məhsul qrupu üzrə idxal olunan ayaqqabıların sayı 2 milyon 545 min 440 cütdən 1 milyon 809 min 870 cütə düşüb. Nəticədə idxalın həcmi 28.9 faiz, dəyəri isə 4.7 faiz azalıb.

Diqqətçəkən məqam odur ki, idxal olunan ayaqqabıların sayı azalsa da, bir cütün orta idxal dəyəri yüksəlib. Belə ki, 2024-cü ildə bu göstərici 15.34 manat olduğu halda, 2025-ci ildə 20.56 manata çatıb. Bu isə təxminən 34 faiz artım deməkdir.

Hazır ayaqqabı idxalına böyük məbləğdə vəsait xərcləndiyi halda, Azərbaycan dəri xammalını da xaricə satır.

2025-ci ildə ölkədən 8.82 milyon manatlıq emal olunmamış gön və aşılanmış dəri ixrac edilib. Bunun 8.14 milyon manatı iribuynuzlu heyvanların sonrakı emala məruz qalmamış aşılanmış dərisinin payına düşüb. Həmin məhsuldan təxminən 232 min ədəd xarici bazarlara göndərilib.

Bundan başqa, 440 min 500 ədəd qoyun və quzu dərisi Türkiyəyə ixrac olunub. Bu satışlardan 676.7 min manat gəlir əldə edilib.

2026-cı ilin ilk səkkiz ayında isə gön və aşılanmış dəri ixracı 5.8 milyon manat təşkil edib. Bu məbləğin 5.54 milyon manatı 140 min 130 ədəd aşılanmış iribuynuzlu heyvan dərisinin satışından əldə olunub.

Həmin dövrdə Pakistan və Türkiyəyə 123 min ədəd qoyun və quzu dərisi göndərilib. Onların ümumi dəyəri 255.34 min manat olub.

Müqayisə üçün qeyd edək ki, 2024-cü ildə Azərbaycandan 301 min iribuynuzlu heyvan və 403 min qoyun dərisi ixrac olunub. Bu məhsulların ümumi dəyəri təxminən 13.26 milyon manat təşkil edib.

Bu rəqəmlər ölkədə dəri xammalının olduğunu göstərir. Lakin həmin dərinin hamısının ayaqqabı istehsalında istifadə üçün yararlı olduğunu demək olmaz. Bunun üçün xammalın keyfiyyəti, düzgün saxlanması və emal imkanları mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın Çinlə ticarətində də maraqlı vəziyyət müşahidə olunur.

2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycan Çinə 72 min 30 ədəd, yəni 3.36 milyon manatlıq aşılanmış iribuynuzlu heyvan dərisi satıb. Eyni dövrdə isə bu ölkədən yalnız müəyyən növ dəriüstlü ayaqqabılar üzrə təxminən səkkiz milyon manatlıq hazır məhsul alınıb.

Bu, Azərbaycandan göndərilən dərilərin Çində ayaqqabıya çevrilərək yenidən ölkəmizə satıldığını təsdiqləmir. Ancaq Çin həm Azərbaycanın dəri ixrac etdiyi, həm də hazır ayaqqabı aldığı mühüm ölkələrdən biridir.

Araşdırmada diqqətçəkən digər məqam idxal olunan ayaqqabıların qiymətləri arasındakı böyük fərqdir.

2026-cı ilin ilk səkkiz ayında müəyyən növ dəriüstlü ayaqqabılardan Azərbaycana 904 min 220 cüt gətirilib. Onların ümumi dəyəri 17.51 milyon manat təşkil edib.

Bu məhsul qrupu üzrə Çindən gətirilən ayaqqabıların bir cütünün orta idxal dəyəri 10.98 manat, Türkiyədən alınanların 29.18 manat, İtaliyadan idxal edilənlərin isə 379.90 manat olub.

Beləliklə, İtaliyadan alınan ayaqqabıların orta idxal dəyəri Çin məhsullarından 34.6 dəfə, Türkiyə məhsullarından isə təxminən 13 dəfə yüksəkdir.

Əvvəlki illərdə də oxşar fərqlər müşahidə olunub. 2024-cü ildə Çindən gətirilən ayaqqabıların bir cütünün orta idxal dəyəri 9.45 manat, Türkiyədən alınanların 26.65 manat, İtaliyadan gətirilənlərin isə 390.51 manat olub.

2025-ci ildə bu göstəricilər müvafiq olaraq 13.10 manat, 27.35 manat və 406.04 manat təşkil edib.

Bunlar mağazalardakı satış qiymətləri deyil. Rəqəmlər idxal olunan məhsulların ümumi dəyərinin onların sayına bölünməsi ilə hesablanıb. Ayaqqabıların markası, keyfiyyəti və modeli fərqli olduğundan qiymətlər arasında böyük fərq yaranır.

2025-ci ildə həmin məhsul qrupu üzrə Çindən 1 milyon 359 min 830 cüt, Türkiyədən 195 min 90 cüt, İtaliyadan isə 13 min 520 cüt ayaqqabı gətirilib.

Çin idxal olunan ayaqqabıların ümumi sayının 75.1 faizini təmin edib. İtaliyanın say üzrə payı təxminən 0.7 faiz olsa da, idxalın ümumi dəyərində payı 14.8 faizə yaxınlaşıb.

Bu göstəricilər Azərbaycan bazarında həm nisbətən ucuz, həm də bahalı ayaqqabılara tələbat olduğunu göstərir.

Yerli istehsalçılar üçün mümkün istiqamətlərdən biri 70-150 manat qiymət aralığında satılan gündəlik və klassik ayaqqabıların istehsalıdır. Lakin bu qiymətə məhsul hazırlamağın nə dərəcədə sərfəli olması istehsal xərclərindən, keyfiyyətdən və satış imkanlarından asılıdır.

Ayaqqabı sənayesində digər imkan işçi və təhlükəsizlik ayaqqabılarının istehsalı ilə bağlıdır.

2025-ci ildə Azərbaycana 65 min 790 cüt metal qoruyucu burunlu dəri ayaqqabı gətirilib. Bu məhsullara 1.96 milyon manat xərclənib. Eyni dövrdə ölkədən 5 700 cüt, 224.16 min manatlıq belə ayaqqabı ixrac olunub.

2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında isə həmin məhsul qrupu üzrə idxal 25 min 860 cüt və 815.66 min manat, ixrac 10 min 710 cüt və 391.66 min manat təşkil edib.

Belə ayaqqabılardan tikinti, neft-qaz, mədən, nəqliyyat və digər sənaye sahələrində istifadə olunur. Yerli istehsalçılar təhlükəsizlik standartlarına uyğun məhsullar hazırlamaqla bu müəssisələrin sifarişlərini qarşılaya bilərlər.

Azərbaycanda ayaqqabı istehsalı ilə məşğul olan müəssisələr artıq var.

Ağdam Sənaye Parkında fəaliyyət göstərən "BAFCO İnvest" müəssisəsinin müxtəlif məhsullar üzrə illik istehsal gücü 510 min cütdür. Fabrik Almaniyanın "DESMA" avadanlıqları ilə təchiz olunub. Ayaqqabı altlıqlarının hazırlanmasında istifadə edilən poliuretan isə Almaniyanın BASF şirkətindən alınır.

İqtisadiyyat Nazirliyinin məlumatına görə, müəssisə Rusiya, Qazaxıstan, Özbəkistan və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə məhsul ixracına başlayıb.

Bu nümunə Azərbaycanda istehsal olunan ayaqqabıların xarici bazarlara çıxarılmasının mümkün olduğunu göstərir. Bununla belə, yerli dəri xammalının mövcudluğu istehsalda istifadə edilən bütün materialların ölkədə hazırlandığı anlamına gəlmir. Altlıq, avadanlıq və digər komponentlərin bir hissəsinin idxalı istehsal xərclərinə təsir edir.

Bakıda da ayaqqabı istehsalının inkişafına investisiya qoyulub.

"Bakı Ayaqqabı Fabriki"nin yenidən qurulmasına 5.7 milyon manat sərmayə yatırılıb. Müəssisənin avadanlıqları yenilənib, Türkiyənin "ESSE" şirkəti ilə əməkdaşlıq qurulub və xarici mütəxəssislər cəlb edilib.

İqtisadiyyat Nazirliyinin 2025-ci ilin iyulunda açıqladığı məlumata əsasən, fabrikdə 100-dən artıq iş yeri yaradılıb.

Laçında da ayaqqabı istehsalı müəssisəsi açılıb. 2025-ci ilin mayında fəaliyyətə başlayan "PIRSHAGHI" ayaqqabı fabrikinin Laçın filialına 367.9 min manat investisiya yatırılıb.

Burada 15 nəfərin işlə təmin olunması və ayda 1 500 cüt ayaqqabı istehsalı nəzərdə tutulub. Bu isə müəssisənin tam gücü ilə işləyəcəyi halda ildə 18 min cüt ayaqqabı istehsal etməsi deməkdir.

Cəbrayıldakı "Araz Vadisi İqtisadi Zonası" Sənaye Parkında isə "Bosco Shoes" layihəsi üzrə 3.5 milyon manat investisiya qoyuluşu və 72 daimi iş yerinin yaradılması planlaşdırılıb. Layihədə məhsulların həm daxili bazara çıxarılması, həm də xaricə satılması nəzərdə tutulub.

Lakin yeni müəssisələrin yaradılması ayaqqabı sənayesində davamlı artımın təmin olunduğu anlamına gəlmir.

Rəsmi statistikaya görə, 2024-cü ildə Azərbaycanda dəri, dəri məmulatları və ayaqqabı istehsalı 9.3 faiz artıb. 2025-ci ildə isə bu sahədə 15.2 faiz azalma qeydə alınıb.

2026-cı ilin ilk yarısında vəziyyət dəyişib və həmin sənaye sahəsində istehsal real ifadədə 20.6 faiz artıb.

Bu göstəricilər əvvəlki ilin azalmasından sonra müəyyən canlanmanın baş verdiyini göstərir. Lakin artımın davamlı olması üçün istehsal və satışla bağlı problemlərin həlli vacibdir.

Əsas çətinliklərdən biri dəri xammalının düzgün toplanması və emal olunması ilə bağlıdır.

Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi 2025-ci ilin dekabrında açıqladığı məlumatda heyvan dərilərinin düzgün ilkin işlənməməsini, toplama və emal məntəqələrinin, avadanlıqların və müəssisələrin çatışmazlığını əsas problemlər sırasında göstərib.

Dəri vaxtında və düzgün emal edilmədikdə keyfiyyətini itirə bilər. Bu isə ondan keyfiyyətli ayaqqabı hazırlanmasını çətinləşdirir və əlavə xərclər yaradır.

Digər mühüm məsələ peşəkar işçilərin hazırlanmasıdır. Ayaqqabı istehsalını genişləndirmək üçün təkcə yeni fabriklərin açılması kifayət etmir. Dəri emalı üzrə mütəxəssislərə, dizaynerlərə, modelyerlərə, biçimçilərə və müasir avadanlıqlarla işləməyi bacaran kadrlara da ehtiyac var.

Bununla yanaşı, istehsal olunan ayaqqabıların alıcılara çatdırılması, mağazalarla əməkdaşlıq və xarici bazarlara çıxış imkanları da genişləndirilməlidir.

Araşdırma göstərir ki, Azərbaycanda ayaqqabı sənayesinin inkişafı üçün həm xammal bazası, həm alıcı tələbi, həm də müəyyən istehsal imkanları var. Lakin bu imkanlardan daha səmərəli istifadə etmək üçün dərinin toplanmasından hazır ayaqqabının satışına qədər bütün mərhələlərin inkişafı lazımdır.

2025-ci ildə dəriüstlü ayaqqabıların idxalına xərclənən 65.19 milyon manat daxili bazarın miqyasını göstərir. Bu vəsaitin hansı hissəsinin yerli istehsal hesabına ölkədə saxlanıla biləcəyi isə məhsulların maya dəyərindən, keyfiyyətindən və xarici istehsalçılarla rəqabət imkanlarından asılıdır.

Dövlət qurumlarının, hərbi strukturların, neft-qaz, tikinti və digər sənaye sahələrində çalışan işçilərin xüsusi geyim və ayaqqabı ilə təminatı üçün sifarişlərin yerli müəssisələrə yönəldilməsi də ölkədə ayaqqabı istehsalına ciddi dəstək verə bilər. Bu, yerli fabriklərin davamlı sifarişlərlə təmin olunmasına, istehsal həcminin artırılmasına, yeni iş yerlərinin yaradılmasına və idxaldan asılılığın azalmasına şərait yaradar. Bunun üçün yerli məhsullar tələb olunan keyfiyyət və təhlükəsizlik standartlarına cavab verməlidir.

Yerli ayaqqabı istehsalının genişləndirilməsi idxaldan asılılığı azaltmaqla yanaşı, yeni iş yerlərinin yaradılmasına, dəri emalı sənayesinin inkişafına və hazır məhsul ixracının artmasına şərait yarada bilər.